Kapalı Maraş böolgesinin açılımı ve mülkiyet düzenlemeleri

Kıbrıs sorunu, yarım asrı aşan bir süredir mülkiyet, toprak ve yerinden edilmiş insanların hakları etrafında şekillenen, ancak son yıllarda “egemen eşitlik” ve “iki devletli çözüm” söylemleriyle farklı bir evreye giren çok katmanlı bir diplomatik ve hukuki denklemdir. Bu denklemin en kritik düğüm noktalarından biri, kapalı Maraş bölgesinin (Varosha) açılımı ve beraberinde getirdiği mülkiyet düzenlemeleridir.

Bu açılım sürecinde, geri dönüşü olmayan toprak düzenlemeleri karşılığında sunulan ticari kolaylıkların, dengeli bir karşılıklılık oluşturup oluşturmadığı ciddi biçimde sorgulanmalıdır; zira tek taraflı tavizler üzerine inşa edilen bir güven ortamı, kalıcı bir barış getirmekten uzaktır. Kıbrıs’ta güven, ancak karşılıklı ve kalıcı kazanımlarla inşa edilebilir.

Maraş’ın açılımı, 46 yıllık kapalılığın ardından atılan tek taraflı bir adım olarak öne çıkmaktadır. Bu süreç, uluslararası hukuk ve mülkiyet hakları açısından karmaşık sorunları beraberinde getirmektedir. Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi (AİHM), Maraş’taki taşınmazlar üzerindeki mülkiyet ihlallerine ilişkin kararlarında, Türkiye’yi tazminata mahkûm etmiş ve Taşınmaz Mal Komisyonu’nun (TMK) etkin bir iç hukuk yolu olduğunu teyit etmiştir.

KKTC makamları, Maraş açılımının mülk sahiplerinin haklarını koruduğunu ve TMK aracılığıyla iade veya tazminat imkânı sunduğunu savunmaktadır. Ancak, mülkiyet hakkının yalnızca tazminatla sınırlandırılamayacağı, aynı zamanda yerinden edilmiş insanların evlerine, köylerine ve geçmişlerine ulaşabilme hakkını da kapsadığı unutulmamalıdır. Bu nedenle, Maraş’ta yapılacak düzenlemelerin, sadece fiili durumu meşrulaştırmak yerine, kapsamlı bir çözümün parçası olarak ele alınması gerekmektedir.

Öte yandan, Ankara’nın son yıllarda ısrarla vurguladığı “egemen eşitliğe dayalı iki devletli çözüm” politikası ile KKTC Cumhurbaşkanı Tufan Erhürman’ın yaklaşımı arasında önemli bir fark bulunmaktadır. Erhürman, Türkiye’nin ortaya koyduğu bu çerçevenin içinin yeterince doldurulmadığını ve tartışılmadığını belirterek, çözümün “etiketi” yerine “içeriğine” odaklanılması gerektiğini savunmaktadır. Erhürman’a göre, Kıbrıs Türk halkı adanın iki eşit kurucu ortağından biridir ve bu statü pazarlık konusu edilemez. Ancak bu vurgu, doğrudan iki devletli bir yapıyı değil, federal bir çözüm zemininde “siyasi eşitliği” işaret etmektedir.

Nitekim Dışişleri Bakanı Tahsin Ertuğruloğlu da Erhürman’ın “dönüşümlü başkanlık” gibi taleplerinin, “egemen eşit iki devlet” politikasıyla taban tabana zıt olduğunu ifade etmiştir. Bu fark, Ankara’nın stratejik hedefi ile Erhürman’ın müzakere masasındaki taktik ve içerik odaklı yaklaşımı arasındaki gerilimi gözler önüne sermektedir. Erhürman, Maraş’ın BM yönetimine devredilmesi gibi önerilere de karşı çıkarak, müzakerelerin “müzakere olsun diye” yapılmaması gerektiğini vurgulamıştır.

Sonuç olarak, Kıbrıs’ta kalıcı bir çözüm ve güven ortamının tesisi, tek taraflı adımlarla veya içi boş kavramsal çerçevelerle mümkün değildir. Maraş açılımı gibi girişimlerin, mülkiyet hakları ve yerinden edilmiş insanların hassasiyetleri gözetilerek, dengeli bir karşılıklılık ilkesi çerçevesinde ele alınması şarttır. Kıbrıs Türk tarafının meşru haklarının korunması, ancak karşı tarafın da kazanımlar elde edeceği ve sürecin bir bütün olarak ele alındığı bir yaklaşımla mümkün olabilir. Aksi halde, atılan her adım yeni güvensizlikler yaratacak ve kapsamlı çözüm ihtimalini daha da zayıflatacaktır.